Hoe Rusland de wanhoop uitbuit van families van verdwenen Oekraïense militairen
"Alle vrouwen gaan door deze foto's", zegt 'Olha'. "Niemand herkent de soldaten beter dan een moeder, een vrouw of een zus."
Olha is niet haar echte naam. Ze wil anoniem blijven. Haar man is nog in handen van de Russen. Hij leeft, dat is haar verteld via Russische Telegram-kanalen, maar bewijs heeft ze niet gezien, dus blijft ze zoeken.
Zodra ze wakker wordt opent Olha chat-groepen op zoek naar een spoor van haar man. "En dan zie je 25 lijken en dan kijk je goed, op zoek naar je man. Je wordt gek. En dat elke dag."
Zo'n 80.000 Oekraïners zijn sinds de Russische inval in Oekraïne verdwenen. Het gaat vooral om militairen die zijn gesneuveld of krijgsgevangen zijn genomen.
Volgens internationale overeenkomsten moet Rusland informatie geven over de krijgsgevangenen en toegang verlenen aan het Internationale Rode Kruis. Dat gebeurt niet, zegt Danielle Bell, vertegenwoordiger van de VN in Kyiv. "Oorlogsgevangenen moeten met hun familieleden kunnen communiceren. De Russische Federatie komt de verplichtingen op grond van het internationaal humanitair recht niet na."
Dat maakt van de achterblijvers spoorzoekers. Oekraïense familieleden gaan zelf op zoek naar een teken van leven, of een bewijs dat hun familielid is gestorven aan het front. De digitale spoortocht leidt ze naar Russische sociale media waar video's staan van krijgsgevangenen en gedode soldaten. In ruil voor informatie willen de sites wel op zoek gaan naar informatie over een familielid. Dat maakt wanhopige familieleden kwetsbaar voor chantage.
Duivels dilemma
"Er is geen enkele informatie over hem", zegt Vasylyna over haar zoon. "Geen enkele informatie over waar hij is, zijn toestand of wat er met hem is gebeurd." Ook Vasylyna wil alleen anoniem haar verhaal doen. Haar zoon verdween in 2022. Een jaar later werd ze benaderd via Telegram dat hij nog in leven zou zijn. Ze kreeg een foto te zien, maar ze kon hem niet goed herkennen.
Vasylyna kreeg daarna een deal voorgesteld. "Ze hebben niet precies aangegeven wat ik moest doen." Maar ze begreep dat het ging om het leveren van informatie. "Soms wordt gevraagd om auto's in brand te steken of andere terroristische aanvallen. Ik wilde dat niet."
Voor haar was het een duivels dilemma. Haar was voorgespiegeld dat als ze informatie zou delen, ze haar zoon daarmee zou helpen. In tranen vertelt ze dat als ze akkoord zou zijn gegaan en haar zoon vrij zou zijn gekomen, hij het haar nooit zou hebben vergeven. Vasylyna informeerde de Oekraïense autoriteiten dat ze was benaderd.
Olha kwam tijdens haar zoektocht in contact met een organisatie die zich afficheert als hulporganisatie: 'Schild van Moeders'. Het Telegram-kanaal van deze organisatie meldde dat Olha's man krijgsgevangen is. Ze werd gevraagd om een officieel document, waarna de organisatie in Rusland op zoek zou gaan naar haar man. Ze weigerde. "We worden gevraagd om 'alleen maar' documenten op te sturen. De Russen kunnen aan de hand daarvan zien wat de volledige militaire specialiteit van iemand is, wanneer hij in dienst is getreden, kortom alles."
Russische veiligheidsdienst
De organisatie 'Schild van moeders' claimt al 20.000 families te hebben geholpen. Op sociale media staan video's van soldaten en moeders die zeggen dat ze dankzij de organisatie weer contact hebben. Uit onderzoek van Nieuwsuur blijkt dat de organisatie niet voorkomt in de officiële Russische registers. De website is geregistreerd door een zakenman in Sint Petersburg en de foto van de beheerder is zeer waarschijnlijk door AI gemaakt.
Een medewerker genaamd Dmitri erkent telefonisch dat de organisatie nauw samenwerkt met de Russische veiligheidsdiensten. Volgens de Oekraïense inlichtingendienst (HUR) is het simpel: deze organisaties hebben foto's van gevangenen en toegang tot kampen die je alleen kunt krijgen van de Russische veiligheidsdienst of het leger, zegt Petro Jatsenko, van het Hoofdkwartier voor de Behandeling van Krijgsgevangenen. "Het is eigenlijk een dekmantel om informatie te verzamelen."
Nieuwsuur zag app-gesprekken in waarin niet alleen gevraagd wordt om informatie over een soldaat, maar ook over andere dingen:
Familieleden zoeken naar een teken van leven. Maar levend in handen van de Russen is ook geen geruststelling. "Wat gebeurt er daar met ze? Ze krijgen chronische ziekten. Hun benen rotten weg. Ze slaan hen op dezelfde plek met alles wat ze maar kunnen vinden. Ze verkrachten iedereen", zegt Olha.
"Gevangenschap is helaas een garantie om te sterven", zegt Olena Beljatsjkova, die zich in Oekraïne inspant voor familieleden van krijsgevangenen. Rusland gebruikt de onrust bij familieleden om het land te destabiliseren, zegt ze. "Ze willen dat de mensen zich tegen Oekraïne en de regering keren."
Martelingen
Volgens de Human Rights Monitoring Mission van de VN ondergaat een groot deel van de Oekraïense krijgsgevangenen in Russische kampen systematische martelingen. "Het ergste dat ik in mijn 25-jarige carrière heb gezien," zegt Bell. Gevangenen keren terug met de helft van hun lichaamsgewicht, hebben geen tanden meer door ondervoeding of lijden aan zware infecties door gebrek aan medische zorg.
De Russen buiten de angst en de wanhoop uit, zegt ook Olena Beljatsjkova. Haar man was al voor de inval in 2022 door Rusland krijgsgevangen genomen. "Hij werd verschillende keren meegenomen voor een vermeende uitwisseling en kreeg te horen dat Oekraïne niet voor hem was komen opdagen, dat ze hem niet wilden hebben. En ze brachten hem weer terug naar de cel. Toen hij vrijkwam, ontdekte hij dat er op die data helemaal nooit een uitwisseling was gepland."
Bekijk hieronder ons onderzoek naar de praktijken: