Met pensioen? Waarom stoppen met werken je niet vanzelf gezonder maakt

Eindelijk tijd. Voor de tuin, de kleinkinderen, of dat drumstel dat al veertig jaar op het verlanglijstje staat. Maar wat doet het pensioen eigenlijk met je gezondheid? Het eerlijke antwoord: dat hangt ervan af. En vooral van jou.

Dat klinkt als een ontwijkend antwoord, maar onderzoekers worstelen al jaren met deze vraag. Wat komt door het stoppen met werken, en wat simpelweg door het ouder worden? Daarbij spelen ook opleiding, inkomen, roken en de vraag of iemand zelf voor het pensioen koos.

Het brein mist het werk

Over het denkvermogen is het beeld het somberst. Een overzichtsstudie van 22 langlopende onderzoeken uit 2025 ziet na pensionering vaker minder cognitief functioneren, een snellere achteruitgang en een hoger risico op dementie.

Een tweede grote literatuurstudie uit hetzelfde jaar is voorzichtiger. De meeste studies vinden geen effect of een negatief effect. Enkele zien bij mensen met handwerk of een vak zelfs een positief effect.

Hard bewijs is het dus niet. Wel past het patroon bij het bekende "use it or lose it": minder mentale prikkels, minder oefening.

Lijf en hoofd: wisselend beeld

Voor de lichamelijke gezondheid lopen de uitkomsten uiteen. Wie een zware baan met slechte arbeidsomstandigheden achter zich laat, heeft meer baat bij het pensioen dan wie op kantoor zat.

Mentaal pakt stoppen rond de pensioenleeftijd gemiddeld juist gunstig uit. Maar ook daar zit een addertje. Wie gedwongen moet stoppen, vooral met werk dat veel voldoening en identiteit gaf, loopt meer risico op somberheid dan wie vrijwillig vertrekt.

Nederland: later stoppen, minder winst

Nederlands onderzoek onder oudere werkenden, verspreid over drie decennia, laat zien dat een hogere pensioenleeftijd samengaat met een grotere kans op een slechte gezondheid. Hoe gezond oudere werkenden zich voelden, ging in de loop der jaren achteruit. Bij het pensioen knapte dat niet op. De verwachte wittebroodsweken na de laatste werkdag bleven uit.

Dat is relevant nu de AOW-leeftijd op 67 jaar ligt en de komende jaren verder stijgt. Tegelijk werken steeds meer AOW'ers gewoon door. In het tweede kwartaal van 2026 had 9,5 procent betaald werk, tegen 7,2 procent in 2014.

Of dat gezond is, hangt af van de reden. Doorwerken omdat je het leuk vindt is iets anders dan doorwerken omdat het geld niet toereikend is.

Waar je wél invloed op hebt

Over wat helpt, is het bewijs steviger:

• Goede sociale contacten, waarbij kwaliteit belangrijker lijkt dan het aantal vrienden.
• Lid zijn van een vaste groep rond een gedeelde interesse, zoals een koor, leesclub of sportclub.
• Een gevoel van zingeving. Amerikaans onderzoek onder bijna 9.800 65-plussers liet zien dat wie zijn levensdoel vasthoudt, minder snel cognitief achteruitgaat.
• Blijven leren en, als je dat wilt, deels blijven werken.

Zingeving hoeft niet groots te zijn. Het gaat om de kleine dingen waarvoor je 's ochtends je bed uit wilt.

Begin niet pas bij 67

De belangrijkste les is misschien ook de lastigste. Het pensioen dat je krijgt, groeit uit het leven dat je hebt geleid. Nieuwsgierigheid, vrijwilligerswerk en vriendschappen bouw je niet op in de week na je afscheidsreceptie.

Is pensioen dus slecht voor je gezondheid? Niet per se. Maar vanzelf gezonder word je er ook niet van.

• VU: Meer kans op gezondheidsproblemen hoe later je met pensioen gaat
• CBS: Aantal werkenden tot AOW-leeftijd tweede jaar op rij niet meer toegenomen
• Gezondheidsraad: Gezondheid en langer doorwerken