Mensensmokkel straks winstgevender door migratiepact, vrezen experts

Een rij emoticons met een rode sirene, een bus en golven. Als een migrant overweegt de Middellandse Zee over te steken, kan het slim zijn om online daarop te letten. Het is namelijk codetaal van smokkelaars voor een 'VIP-reis' naar de overkant, ontcijferden Italiaanse onderzoekers.

Nog beter: de spook-emoticon. Als de migrant die naast een online video ziet staan, wordt er mogelijk een reis aangeboden waarbij hij rechtstreeks naar een Europees reddingsschip van een NGO wordt gebracht.

Althans, dat zijn de beloftes van de mensensmokkelaars. Of een migrant de extreem gevaarlijke oversteek overleeft, is altijd maar de vraag.

Europese regels die vrijdag van start gingen, moeten mensensmokkel harder aanpakken. Maar experts vrezen een averechts effect: meer smokkel en meer doden. "Hoe meer wij proberen migratie tegen te gaan, hoe meer zij verdienen", zegt Michele Empler (Universiteit van Tuscia).

Empler is cybersecurity-expert en probeert te doorgronden hoe mensensmokkelaars communiceren. "Het woord dat het meest terugkwam was harraga, dat in Noord-Afrika 'verbranden' betekent. En dat is precies wat het inhoudt: je documenten vernietigen, grenzen oversteken."

Empler ontdekte het systeem van emoticons. Verschillende combinaties staan voor verschillende soorten smokkelroutes. Potentiële migranten krijgen video's doorgestuurd, met daarbij een specifieke reeks emoji's die duidelijk maken welke route wordt aangeboden. Een advertentie voor een smokkelreis.

De codetaal die smokkelaars gebruiken, maakt de video's lastiger vindbaar voor detectiesoftware van opsporingsdiensten. Bovendien maken emoji's de berichten begrijpelijk voor analfabeten. Landenvlaggen en scheepsemoji's zijn populair. Net als hartjes, ziet onderzoeker Empler. "Die zeggen: aan het einde, als alles goed gaat, zul je de liefde vinden."

Smokkelaars wachten dus niet tot klanten ze via-via vinden, maar promoten hun diensten proactief online. Als Empler een nepprofiel maakt van een 23-jarige man in Niger, wordt hij binnen een week benaderd door smokkelaars en overspoeld met verleidelijke berichten over makkelijke reizen naar Europa.

Mensensmokkelaars stellen zich tegenwoordig op als een soort reisinfluencer, zegt de onderzoeker. "Ze leggen overtochten vast in live video's, reels, op Facebook en TikTok. En met het bewijs van aankomst." Niet alle content blijkt echt: sinds kort komen er video's voorbij die met AI blijken gemaakt.

'Altijd wel een route te vinden'

Gaan de striktere regels van het Europese migratiepact het werk van mensensmokkelaars lastiger maken? En gaat het pact levens redden, omdat mensen de gevaarlijke tocht niet meer maken?

"Onzin", zegt de Italiaanse politiek-antropoloog Luigi Achilli (universiteit Florence). "Strenger beleid vergroot juist het gevaar voor migranten door hun routes langer en gevaarlijker te maken."

Kijk ook deze analyse over het migratiepact en wat de afspraken betekenen voor Nederland:

Achilli deed veldwerk in Libië en Griekenland. Hij stelde vast dat vooral kleine criminele netwerken aan mensensmokkel doen. Ze verdienen relatief weinig.

"Als je tachtig kilo mens smokkelt, is dat niet hetzelfde als tachtig kilo cocaïne. Mensen hebben bovendien de neiging om te protesteren, om te sterven, om de aandacht van de autoriteiten te trekken. En dat alles voor een inkomen dat lager ligt dan bij de smokkel van drugs, wapens, of welke andere handelswaar dan ook."

Juist door de nieuwe Europese regels wordt het werk van mensensmokkelaars lucratiever, verwachten de experts. Doordat de routes lastiger worden, zullen migranten niet meer alleen kunnen reizen en worden ze gedwongen een smokkelaar in de arm te nemen. Empler: "Dus paradoxaal genoeg ondersteunen wij daarmee juist hun systeem."

Migranten en smokkelaars zullen mazen in de grenscontroles blijven vinden, zegt Achilli. "Europa is Australië niet: er is altijd wel ergens een plek waar je naar binnen kunt komen."

In dit Italiaanse dorp, waar veel bootmigranten uit Bangladesh zich hebben gevestigd, geloven ze dan ook niet dat het Europese pact de komst van nieuwe migranten gaat tegenhouden:

Afspraken met derde landen

Mede om mensensmokkel aan te pakken, pleiten verschillende Europese politici ervoor om vluchtelingen in landen buiten de EU hun asielprocedure af te laten wachten. Zo hoeven ze niet de oversteek over de Middellandse Zee te wagen, is het idee. Voorlopig zijn hier echter nog geen afspraken over met derde landen. Experts betwijfelen of de opvang die die landen zouden bieden, zal voldoen aan Europese mensenrechtenstandaarden.