Te weinig onderwijs, 22 uur op cel: 'Jeugdgevangenissen schenden kinderrechten'

Een jaar na een alarmerende brief van drie rijksinspecties over de omstandigheden in jeugdgevangenissen is er nog altijd nauwelijks verbetering. Daarvoor waarschuwt Kinderombudsman Margrite Kalverboer.

Het uitgangspunt in justitiële jeugdinrichtingen is dat jongeren worden voorbereid op terugkeer in de maatschappij. Juist daarom maken deskundigen zich zorgen. "Als wij op deze manier doorgaan, kun je er zeker van zijn dat het niet bij een jeugdzonde blijft", zegt Kalverboer. "We kweken op deze manier onze eigen volwassen criminelen."

De ombudsman en het College voor de Rechten van de Mens doen beide onderzoek naar de situatie in jeugddetentiecentra. Vorig jaar trokken de Onderwijsinspectie, Inspectie Justitie en Veiligheid en de Inspectie Gezondheid en Jeugd al aan de bel over de situatie voor jongeren in justitiële jeugdinrichtingen (JJI's).

De inspecties ontvingen signalen dat jongeren structureel onderwijsuren misten, te weinig buitenlucht kregen en dat activiteiten vaak niet doorgingen. De inspecties wezen op personeelstekorten in de gevangenissen, die vanwege de strengere regels voor het inhuren van zzp'ers alleen maar zijn toegenomen.

Een jaar later constateert ook de Inspectie Justitie en Veiligheid na vragen van Nieuwsuur dat de situatie nauwelijks is verbeterd. De inspectie publiceert vandaag een kritisch oordeel over de jeugdgevangenis in Lelystad. Er is een personeelstekort van 35 werknemers. Daardoor staan veiligheids-, leef-, behandel- en werkomstandigheden ernstig onder druk.

Schending kinderrechten

Nederland telt zes jeugdgevangenissen. Jaarlijks verblijven daar tussen de 1500 en 2000 jongeren. Al jaren kampen de instellingen met een groot personeelstekort, waardoor activiteiten niet doorgaan. Jongeren hebben wettelijk recht op 77 uur groepsactiviteiten per week. Daaronder valt ook onderwijs. Die norm werd eerder al tijdelijk verlaagd naar 62 uur, maar zelfs dat wordt nu regelmatig niet gehaald.

Kinderombudsman Kalverboer somt op wat er misgaat: "We bieden kinderen geen goed onderwijs. Ze kunnen geen goede invulling geven aan hun vrije tijd. Ze krijgen vaak niet de behandeling die ze nodig hebben."

Volgens haar worden bijna alle kinderrechten geschonden. "Behalve dat ze een dak boven hun hoofd hebben, dat ze te eten en te drinken krijgen en dat ze een bed hebben."

Klacht weer intrekken

Nieuwsuur sprak met een 24-jarige gedetineerde die ruim zes jaar in een JJI verbleef en nu via het volwassenenstrafrecht vastzit: "Op sommige dagen ga je een uurtje luchten, en ben je gewoon vanaf de ochtend tot de volgende dag in je eentje in de cel." Hij kreeg soms meerdere dagen geen onderwijs, omdat er geen personeel was om hem daarheen te begeleiden.

Hij en zijn medegevangenen dienden destijds klachten in, maar die werden tegengewerkt, zegt hij. "Op een gegeven moment mochten we geen klachten meer indienen. Of we kregen compensatie als we de klacht introkken, bijvoorbeeld een pakje sigaretten."

Ook Dave Hovenga probeert de situatie van zijn zoon Damian in de jeugdgevangenis in Spijkenisse al langere tijd onder de aandacht te brengen. Hij bevestigt het verhaal van de jonge gedetineerde. Ook Daves zoon werd gevraagd klachten in te trekken in ruil voor beloningen.

"Hij werd meerdere malen omgekocht met een flesje wasverzachter of een colaatje of dat soort onzin", vertelt hij in deze video:

Marcel Companjen is voorzitter van de Commissie van Toezicht van de jeugdgevangenis in Lelystad en vertegenwoordigt de commissies van alle zes de jeugdgevangenissen. "Zij zitten hier natuurlijk niet omdat ze niets hebben gedaan, maar ze zitten hier ook omdat ze begeleid moeten worden naar een terugkeer in de samenleving. Het is de vraag of ze die begeleiding wel krijgen en daar maken wij ons zorgen over."

'Ik hoef geen geld'

Als een klacht van een gedetineerde als gegrond wordt beoordeeld, krijgt de klager een vergoeding. Maar inmiddels is het aantal klachten zo hoog, dat alle gedetineerden die niet genoeg activiteiten-uren krijgen, automatisch een vergoeding ontvangen. "Pijnlijk", zegt Companjen. "Jongeren geven zelf ook aan: ik hoef geen geld, ik wil gewoon mijn traject."

Kinderombudsman Kalverboer gaat de komende tijd in gesprek met jonge gedetineerden en wil uiteindelijk een stevig signaal kunnen afgeven aan dit kabinet. Ook het College voor de Rechten van de Mens brengt een bezoek aan iedere JJI. Op dit moment zijn vier van de zes instellingen bezocht, voor het eind van het jaar worden de eerste resultaten verwacht.

Reactie DJI en ministerie J&V:

De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) en het ministerie van Justitie en Veiligheid erkennen dat de problemen in de justitiële jeugdinrichtingen al langer spelen.

Volgens de DJI hebben maatregelen die al zijn genomen - zoals extra inzet op werving, opleiding en behoud van personeel - mogelijk effect, maar zijn de tekorten nog altijd te groot. Het ministerie schrijft dat "quick fixes inmiddels niet meer binnen handbereik liggen" en dat de aanhoudende problemen vooral worden veroorzaakt door het personeelstekort.

Het ministerie brengt momenteel in kaart welke maatregelen nog meer nodig zijn en verwacht die begin 2027 te presenteren.