Met zijn 'onthoofdingsstrategie' neemt Trump in Iran een grote gok
Een bescheiden rol voor de Verenigde Staten op het wereldtoneel, dat was een belangrijke verkiezingsbelofte van de Amerikaanse president Donald Trump. Maar na het ontvoeren van Venezuela's president Nicolás Maduro begin dit jaar, schakelde de VS samen met Israël dit weekend Irans hoogste leider Ali Khamenei uit.
De gevolgen zijn ongewis. "Ik geloof niet dat Trump een plan heeft voor de toekomst van Iran", zegt Roberta Haar, expert in Amerika's buitenlandbeleid. "Ik denk dat hij onderschat wat de reactie van Iran zal zijn."
Met het doden van Khamenei heeft Trump z'n vermoedelijke hoofddoel bereikt. Bovendien is er een kans dat het einde van de repressieve Islamitische Republiek nu een stap dichterbij is.
De vraag is alleen: wat wint de VS zelf met de aanvallen op Iran? Volgens het Pentagon waren de nucleaire capaciteiten van Iran dankzij aanvallen vorig jaar al "weggevaagd" en vormde Iran dus geen groot veiligheidsrisico meer voor de VS.
En juist Trump beloofde om Amerika niet in buitenlandse conflicten te storten, omdat die vaak uitdraaien op jarenlange, kostbare projecten. Zo zijn in Afghanistan, waar Amerikaanse troepen bijna twintig jaar aanwezig waren om de Taliban uit te schakelen en stabiliteit te brengen, de Taliban weer aan de macht. "Trumps eigen MAGA-achterban is dan ook helemaal niet blij dat hij zich zo richt op buitenlands beleid", zegt Haar.
Amerika-correspondent Sjoerd den Daas sprak betogers die denken dat Trump een oorlog start om de aandacht weg te halen van de Epstein-files. Al sprak hij ook enkele Amerikanen die de aanval toejuichen:
Mogelijk denkt Trump met precisie-operaties een Afghanistan-scenario te voorkomen, zegt Amerikakenner Casper Thomas. "Dit is echt een ander interventiemodel. Noem het maar de onthoofdingsstrategie: de leider uitschakelen, en proberen de situatie die daarna ontstaat in eigen voordeel te buigen."
De operatie in Venezuela was wat dat betreft een succes, zegt Haar. "Trump kreeg veel momentum na de ontvoering van Maduro, die zeer snel verliep zonder veel slachtoffers."
Bovendien zijn Irans bondgenoten in het Midden-Oosten de afgelopen jaren sterk verzwakt. En na de Amerikaanse aanvallen van vorig jaar en de recente massaprotesten, die het regime op zeer bloedige wijze neersloeg, was Iran zelf ook kwetsbaar. Thomas: "Na die rellen hoefde Trump aan niemand meer uit te leggen hoe slecht het regime is."
Invloed Netanyahu
Maar ondanks de gunstige timing is het risico op escalatie een stuk groter dan in Venezuela, dat militair weinig voorstelt. Vooralsnog zit het Iraanse regime er nog, en of een opstand daar verandering in kan brengen valt niet te voorspellen. Even onzeker is of een eventueel nieuw bestuur Amerikavriendelijk zal zijn.
De aanval is dus spelen met vuur, vinden de experts. Dit weekend sloeg Teheran al terug met aanvallen op de Golfstaten.
"Als het regime er over een jaar of twee nog zit, zouden ze aanslagen in het Westen kunnen plegen als vergelding", zegt de Amerikaanse politicoloog Ian Lesser. "Dit is misschien wel de meest riskante actie van Trump in het buitenland tot nu toe."
Mogelijk was het de Israëlische premier Benjamin Netanyahu die Trump, ondanks de risico's, overtuigde. "Hun belangen overlappen op dit moment", zegt Haar. Lesser: "Netanyahu richt zich vooral op de Iraanse raketprogramma's, Trump meer op regimeverandering. Maar ze versterkten elkaar in hun drang om aan te vallen."
'Bij Trump gaat alles om z'n imago'
De experts betwijfelen of Trump de risico's overziet en doorheeft wat de aanval voor de VS kan betekenen. Thomas: "Ik denk niet dat Trump zich afvraagt wat de VS in totaliteit hieraan heeft. Maar wel: wat heb ik er zélf aan. Zijn belevingswereld is vrij simpel: hij wil wel bekendstaan als degene die de ayatollah omlegde."
Dat zo'n risicovolle operatie door maar een kwart van Amerikaanse kiezers gesteund wordt, kan Trump niet heel veel schelen, denkt Thomas. Zelfs niet als de kansen voor zijn partijgenoten bij de tussentijdse verkiezingen erdoor slinken. "Hij voelt weinig verantwoordelijkheid meer naar kiezers toe. Een derde presidentstermijn komt er toch niet. Hij is oud en niet geïnteresseerd in de toekomst van de Republikeinse Partij."
Hij is vooral nog bezig met zijn nalatenschap, zegt ook Haar. En juist in het buitenland kan hij relatief makkelijk scoren, wat bovendien afleidt van binnenlandse dossiers die niet uitpakken zoals gehoopt. "Z'n migratiebeleid kan op veel kritiek rekenen en het Epstein-schandaal blijft hem achtervolgen."
Thomas: "Wat we weten bij het beleid van Trump: het is altijd extreem persoonlijk. Alles gaat om zijn imago en het verhaal dat Trump de sterke man is."