Vuurwerk dat ondanks controle toch het stadion binnenkomt, stewards die zeggen dat ze uit angst voor de F-side minder ingrijpen en bestuurders van Ajax die werden bedreigd. Dat beeld komt naar voren uit onderzoek van AT5. We spraken de afgelopen maanden met stewards, oud-bestuurders, F-siders, deskundigen en de voltallige driehoek. Ook keken we mee achter de schermen bij de veiligheidsoperatie in het stadion. Want hoeveel grip is er op de harde kern van Ajax? En wie is de baas in het stadion?
Op zondag 30 november loopt de spanning in de Johan Cruijff Arena hoog op. De F-side kleurt rood door fakkels. Vuurwerk wordt vanuit het vak op het veld gegooid tijdens een herdenkingsactie voor een overleden supporter. De wedstrijd tegen Groningen wordt al na zes minuten stilgelegd en later definitief gestaakt. Achteraf blijkt dat circa 150 supporters met dozen vol vuurwerk via een nooddeur het stadion zijn binnengedrongen.
De F-side werd in 1976 opgericht door een kleine groep supporters en groeide uit tot een tribune met zo’n vijfduizend supporters. Met collectief gezang en spandoeken zorgen ze ervoor dat het soms voelt alsof Ajax met een twaalfde man speelt. Maar soms gaat het ook flink mis met de fanatieke aanhang. Voor AT5 aanleiding om te onderzoeken hoe goed Ajax de beveiliging in het stadion op orde heeft, maar ook hoeveel grip de club en andere autoriteiten nog hebben op deze groep.
Oppervlakkige fouillering
Bij een thuiswedstrijd zet Ajax gemiddeld zo’n 350 stewards in. Zij controleren supporters bij de ingangen en moeten ervoor zorgen dat verboden voorwerpen, zoals vuurwerk, niet binnenkomen. Uit achtergrondgesprekken met tien stewards blijkt dat juist bij ingang Zuid van de F-side, waar het risico op vuurwerk volgens betrokkenen het grootst is, niet altijd goed wordt gecontroleerd.
“Collega’s zijn bij sommige ingangen meer aan het aaien over kleding in plaats van het echt grondig fouilleren van mensen”, zegt een steward. Een ander vertelt dat supporters bij ingang Zuid eigenlijk altijd een-op-een gecontroleerd zouden moeten worden, maar dat dit niet voortdurend gebeurt. “Sommige F-siders mogen zo doorlopen.”
Stewards zijn bovendien alleen bevoegd om oppervlakkig te fouilleren en mogen dus niet onder kleding controleren. Een politieagent is hier bijvoorbeeld wel voor bevoegd. Toch ziet de driehoek het niet als oplossing om agenten bij de toegangspoorten in te zetten. Dit zou te veel capaciteit vragen.
Vuurwerk naar binnen gesmokkeld
Volgens stewards wordt vuurwerk ook al voor wedstrijden in het stadion neergelegd. Grote spandoeken worden vooraf klaargelegd door F-siders en zouden soms gebruikt worden om vuurwerk in te verstoppen. Ook zouden schoonmakers soms spullen neerleggen. Om dat tegen te gaan, zet Ajax bij sommige wedstrijden speurhonden in die het stadion vooraf controleren op vuurwerk. Toch worden deze niet elke wedstrijd ingezet.
"Het is een kat-en-muisspel", zegt Joris de Lange, de manager wedstrijdoperatie en veiligheid van Ajax. "Wij hebben de verplichting om vuurwerk buiten te houden, terwijl sommige supportersgroepen vinden dat vuurwerk bij voetbal hoort." Volgens hem is het onmogelijk om alles tegen te houden. "Bij Schiphol of havens wordt ook nog steeds van alles binnengesmokkeld terwijl ze daar meer tijd en apparatuur hebben dan in stadions."
Tijdens wedstrijden houden stewards toezicht op wangedrag op de tribunes. Volgens de stewards die wij op anonieme basis spraken, wordt op de F-side meer toegestaan dan op andere tribunes. Bijvoorbeeld roken, blowen en het gooien van bier. Wat meespeelt bij het niet ingrijpen is dat stewards te maken hebben gehad met intimiderend en soms zelfs gewelddadig gedrag. "Bij ingrijpen krijg je al die gasten op je dak", zegt een steward. Een ander kreeg een klap in haar gezicht. "Hij zei daarna dat hij me buiten zou opwachten."
Ook tijdens Ajax-Groningen werden stewards met geweld opzij geduwd door supporters. Vooral als de club verliest is het volgens een steward "billenknijpen". Hoewel fysiek geweld volgens stewards bij excessen blijft, is verbaal geweld volgens hen structureel. "Uitgescholden worden, waarbij je familie erbij wordt gehaald. Je weet dat het een onderdeel van het werk is", aldus een steward.
Burgemeester Halsema noemt het zorgelijk dat stewards zo onder druk komen te staan door sommige supporters. Tegelijkertijd vindt ze dat er niet met twee maten gemeten kan worden. "Het kan niet zo zijn dat stewards denken: daar bemoeien we ons niet mee, want dan wijk je eigenlijk voor geweld of de dreiging met geweld."
Volgens Ajax wordt ervoor gekozen om niet altijd direct in te grijpen bij ongeregeldheden. In het stadion hangen ongeveer tweehonderd camera’s waarmee supporters later alsnog kunnen worden geïdentificeerd en bestraft. "Soms werkt direct optreden de-escalerend, maar soms juist ook escalerend", zegt De Lange. Die afweging wordt gemaakt vanuit de controlekamer door personeel van de club, de Johan Cruijff Arena en de politie.
Het Auditteam Voetbal en Veiligheid beoordeelt de veiligheid in Nederlandse stadions, het deed in 2023 de laatste audit bij Ajax. Vincent van der Vlies was destijds hoofdonderzoeker en onderzoekt al jaren de veiligheid rond voetbalwedstrijden. "Ik was best onder de indruk van het niveau hier, maar dat kan ook komen doordat de standaard in Nederland nog steeds relatief laag is", zegt hij.
Professionaliteit stewards
Zo zijn er nog stappen te zetten in de professionaliteit van de stewards. De stewards die AT5 sprak zijn wisselende te spreken over hun opleiding. Elke steward moet een diploma behalen dat is geaccrediteerd door de KNVB, maar de basisopleiding duurt zo'n drie dagdelen, waarna ze nog een aantal wedstrijden stage lopen. Volgens sommige stewards "stelt de opleiding weinig voor", terwijl anderen benadrukken dat je het werk "vooral in de praktijk leert." Ter vergelijking: in Engeland duurt de opleiding tot steward enkele maanden voordat iemand daadwerkelijk aan de slag mag.
Toch is de veiligheid in Nederlandse stadions de afgelopen jaren verbeterd. In seizoen 2018/2019 waren er 764 incidenten en vorig seizoen 363. Wel ziet Van der Vlies een verschuiving van incidenten naar buiten het stadion. Zo zijn er steeds vaker incidenten tijdens Europese wedstrijden in binnensteden en zogeheten hit-and-runacties, waarbij andere supportersgroepen worden aangevallen.
Volgens de driehoek is vooral de nieuwe generatie supporters lastig in beeld te krijgen. Waar de harde kern vroeger uit één hechte groep bestond, bestaat de F-side tegenwoordig uit meerdere groepen met eigen leiders. "De harde kern van vroeger was nog best aanspreekbaar", zegt hoofdofficier van justitie René de Beukelaer. "Met de groep van nu is moeilijk verbinding te krijgen."
Ajax heeft zogeheten supporters liaison officers (SLO’s) in dienst om contact te onderhouden met de harde kern. Deze werknemers zijn bij Ajax afkomstig uit diezelfde harde kern. Via de SLO’s worden afspraken gemaakt over sfeeracties of bijvoorbeeld herdenkingen van overleden fans. Maar afspraken maken gaat lastig door de vele groeperingen binnen de F-side. "Zo’n grote groep is een veelkoppig monster", zegt oud-teammanager van Ajax David Endt. "Als je met één vertegenwoordiger afspraken maakt, kan dat met voeten getreden worden door een andere leider."
Bestuurders thuis opgezocht
AT5 ging in gesprek met twaalf oud-bestuurders van Ajax over de invloed van de harde kern binnen de club. De meesten wilden anoniem blijven. De helft zegt te maken te hebben gehad met bedreigingen of intimidatie vanuit supporters. Sommige bestuurders werden thuis opgezocht of ontvingen dreigende appjes en telefoontjes. "Het kwam je privéleven binnen", vertelt een voormalig bestuurder. "Ze zoeken uit waar je woont en wie je kinderen zijn."
Twee bestuurders moesten zelfs beveiligd worden en bij een deel speelde het mee in het besluit om vroegtijdig te stoppen. Niet in alle gevallen is duidelijk of de dreiging daadwerkelijk vanuit de harde kern kwam. Ook klinkt kritiek dat de club zich soms weinig beschermend opstelt. '"Ze doen alsof ze er niets aan kunnen doen. Het hoort er een beetje bij, zeggen ze dan", zegt een oud-bestuurder.
Volgens betrokkenen leidt die druk er soms toe dat Ajax bij incidenten eerder kiest voor sussen dan voor hard ingrijpen tegen de harde kern. "Je hebt dan standvastige en principiële mensen nodig die voet bij stuk houden en zich niet laten intimideren. Maar dat is niet makkelijk", zegt oud-teammanager David Endt.
De invloed van de harde kern reikt volgens sommige oud-bestuurders zelfs verder dan alleen op de tribune. "Ik denk dat de invloed groter is dan bij welke club dan ook. Op alle niveaus", zegt een oud-bestuurder. Ondanks dat Ajax de afgelopen jaren de veiligheidsmaatregelen heeft uitgebreid, laten de incidenten zien dat problemen blijven terugkeren. Het laat zien dat de grip op de harde kern slechts beperkt is.
